María C. Uyarra: Eskola urdinak: itsas alfabetatzerako bidea
Mende honen hasieran, Estatu Batuetako ozeanografiaren arloko adituek hutsune kritiko bat identifikatu zuten hezkuntza-sisteman: itsas zientziek ez zuten ia presentziarik izaten ikasgeletan. 2002an arazo hori jorratzera zuzendutako online konferentzia gisa hasi zena mugimendu global bihurtu da gaur egun, hots, itsasoarekin dugun harremana kultura ozeanikoaren bidez aldatu nahi duen mugimendu global.
Donostia Sustainability Forumek antolatutako ekitaldi batean, María C. Uyarra biologoak -AZTI zentroko Ikertzaile eta Eskola Urdinen Euskadiko Sarearen koordinatzaileak- azaldu zuen zertan datzan itsasoari buruzko proiektuak hezkuntza-curriculumean integratzen dituen ekimen hori. Gainera, herritarren zientziaren arloko ekimenak ere sustatzen dira, hala nola itsas zaborraren monitorizazioa eta ozeanoan inspiratutako hiri-artearen erregistroa. Azken helburua da gizarteari prestakuntza ematea, bai erabaki informatuak hartu ditzan eta bai arduraz jokatu dezan, bizi-ekosistema hori babesteari begira.
Itsasorekin dugun mendekotasuna pertsona askok pentsatzen dutena baino askoz ere sakonagoa da. Izan ere, lehengaiak eta elikagaiak hornitu ez ezik -kalkulatzen da 500 eta 3,000 milioi pertsona bitartek zuzeneko mendekotasuna dutela itsasoarekin, bizirik irauteko-, funtsezko klima-erregulatzailea ere bada, eta baita biodibertsitate-iturri bat ere -horren onuradunetako bat, adibidez, farmakologia da-.
Itsasoaren balioa, gainera, diru-baliotik harago doa. Jolas-jardueren erabiltzaileei egindako inkestek adierazten dutenez, ozeanoak ongizatea, lasaitasuna, zoriona eta erlaxazioa ematen ditu, eta horiek funtsezko faktoreak dira giza osasunerako. Arrazoi horietako askorengatik, munduko biztanleriaren % 40 kostaldetik 100 km-ra baino gutxiagora bizi da, eta horrek ekosistema horien osasunari mehatxu egiten dion presio demografikoa dakar berekin.
XXI. mendeko erronkak
Ozeanoak erronka izugarriak ditu aurrez aurre: arrantzaren gehiegizko ustiapena, plastikoek eragindako kutsadura, itsaspeko zarata, eta baita produktu farmakologikoek eta drogek uretan duten presentziaren hazkunde etengabea ere. Horri klima-aldaketaren inpaktua gehitzen zaio; izan ere, itsas mailaren igoera, uren azidifikazioa eta koralen zuritzea sortzen ditu, beste inpaktu batzuen artean.
Miren C. Uyarrak ohartarazten duenez, arazo horien konplexutasuna ordenatu gabeko “Rubik-en kubo” baten antzekoa da. Hori guztia kudeatu eta ordenatu ahal izateko, ezinbestekoa da itsas alfabetatzea bultzatzea. Ideia horrek hauxe dakar berekin: gizakien eta ozeanoaren artean dagoen elkarreragina ulertzea eta horren arabera jokatzea. Azaldu zuenez, ez da aski jakitea klima-aldaketa gertatzen ari dela; hala, benetako itsas alfabetatzeak erabaki informatuak hartzera eramaten gaitu, eta baita itsas baliabideekin arduraz jokatzera ere.
Ezagutza horrek sakon errotutako mitoak baztertzera eramaten du. Adibidez, bost ozeanoak daudela esaten badugu ere, zientifikoki ozeano global bakarra dugu, konektatuta. Horrek esan nahi du puntu batean sortutako kutsadurak planeta osoan dituela ondorioak.
“Eskola Urdinak”: Ikasgela abiapuntuko portu gisa.
Detektatutako arazoetako bat da eskola-curriculumak itsas errealitatea sinplifikatu ohi duela. Lehorrean animalien kategoria batzuk ikasten dira; itsasoaren kasuan, aldiz, sarritan modu distortsionatuan edo alboratuan irakasten da, eta testu-liburuetan arrain guztiak orojale gisa sailkatzera iristen da, modu okerrean.
Horri buelta emateko, Eskola Urdinen Sarea sortu zen. Erakunde horiek itsasoarekin lotutako proiektuen bidez sustatzen dute ikaskuntza, irakasleak eta ikasleak inplikatuz, ardura-sentimendua sortzeko xedez. Gaur egun, sare globalak, eskualdeko sareak eta sare nazionalak daude. Euskadin, sei ikastetxek osatzeen dute tokiko sarea. Garatzen diren proiektuak ez dira biologiaren arlokoak soilik; aitzitik, zeharkakoak dira eta musika, matematika edo hizkuntzak ere integratu ditzakete.
Babesteko maitatu
Ahalegin horien azken helburua da erabaki politiko eta ekonomikoetan eragina duten gizarte prestatuak lortzea. Zenbait neurri, hala nola mikroplastikoak soropil artifizialeko zelaietan debekatzea, edo tapoiak botilei itsastea, egin beharreko urratsak dira jasangarritasuna segurtatzeko, eta sarritan “goitik beherako” bultzada behar izaten dute.
Ikertzaileak ondo gogoratzen zuenez, Jacques Cousteau aipatuz: “Maitatzen duguna soilik babesten dugu, eta ezagutzen duguna soilik maitatzen dugu”. Kultura ozeanikoa ez da gainditu gabeko irakasgai bat soilik; horrez gain, gure jokabidea gidatu behar duen iparrorratza ere bada, ozeanoak gure biziaren eta ongizatearen iturri nagusia izaten jarrai dezala bermatzeko.
